میرزا حبیب دستان بنی (۱۲۱۴ – ۱۲۷۲ هـ.ش) از نویسندگان و مترجمان برجسته دوره قاجار در ایران بود که در زمینه ادبیات و زبان فارسی نقش مهمی ایفا کرد. او بیشتر به دلیل خدماتش در ترجمه و تالیف کتابهای علمی و ادبی شناخته میشود. در زمان او، نیاز به آشنایی با علوم و دانشهای جدید اروپایی احساس میشد و میرزا حبیب با ترجمه آثار مختلف از زبانهای اروپایی به فارسی، در این زمینه نقش مهمی داشت. او در عین حال، در نگارش و ویراستاری آثار ادبی فارسی نیز تبحر داشت و سبک خاصی را در نثر فارسی به کار میبرد.
از مهمترین آثار او میتوان به ترجمه رمان معروف «حاجی بابای اصفهانی» اثر جیمز موریه اشاره کرد. این رمان که به طنز و کنایه به زندگی و فرهنگ ایرانیان در دوره قاجار پرداخته، با ترجمه او به فارسی معرفی شد و به یکی از آثار ادبی مهم دوران خود تبدیل گردید. ترجمه این کتاب توسط میرزا حبیب با مهارتهای زبانی و طنزپردازی بینظیرش، باعث شد که اثر به سرعت مورد توجه عموم قرار گیرد و همچنان یکی از ترجمههای برجسته از آثار اروپایی به فارسی به حساب میآید.
علاوه بر ترجمه، میرزا حبیب در زمینه آموزش و گسترش زبان فارسی نیز تلاشهای زیادی انجام داد. او آثاری را در زمینه دستور زبان فارسی تألیف کرد که به نسلهای بعدی زبانآموزان و نویسندگان فارسیزبان کمک زیادی کرد. از جمله دستاوردهای او در این زمینه، نگارش کتابهایی درباره اصول دستور زبان فارسی بود که همچنان مورد استفاده پژوهشگران و زبانآموزان قرار میگیرد. میرزا حبیب با تلاشهای خود توانست سهم مهمی در انتقال دانش و ادبیات بین فرهنگهای مختلف داشته باشد و نقش قابلتوجهی در تاریخ ادبیات فارسی ایفا کند.
میرزا حبیب در سخن اهل ادب
ملک الشعرای بهار:
قلمی که قدرت بر مجسم ساختن حكايات حاجی بابا کرده است از قادرترین و محکم ترین ساده نویسان آنعصر می باشد . و هر قدر بر نویسنده اصلی این کتاب که بایستی انرا معجز هوش و فراست و یادداشت و گردآوری معلومات شرقی شمرد، آفرین و خه و احسنت رواست ، بر این مترجم نیز بایست احسنت و آفرین گفت. نثر حاجی بابا گاهی در سلامت و انسجام و لطافت و پختگی مقلد گلستان . و گاه در مجسم ساختن داستانها و تحريك نفوس و ايجاد هیجان در خواننده ، نظیر نثرهای فرنگستان است ، هم ساده است و هم فنی ، هم با اصول کهنه کاری استادان نثر موافق و هم با اسلوب تازه و طرز نو همداستان ، و در جمله یکی از شاهکارهای قرن سیزدهم هجری است. (منبع: جلد سوم کتاب سبک شناسی)
یحیی آرین پور
حاجی با با در ترجمه میرزا حبیب - نثری که در ترجمه میرزا حبیب به کار رفته ، از بهترین نثرهای عهد اخیر است. سر تا سر کتاب با اشعار مناسب از خود مترجم و استادان سخن فارسی و آیات و احادیث و امثال و اصطلاحات چنان مشحون و آراسته است که گویی در اصل به فارسی نوشته شده و به گفته ملک الشعرای بهار گاهی در سلامت و انسجام و لطافت و پختگی مقلد گلستان و گاه در مجسم ساختن داستانها و تحريك نفوس و ایجاد هیجان در خواننده نظیر نثرهای فرنگستان است. هم ساده است و هم فنی ، هم با اصول کهنه کاری استادان نثر موافق وهم . و هم با اسلوب تازه و طرز نو همداستان و از جمله یکی از شاهکارهای قرن سیزدهم هجری است.» کتاب حاجی با با ترجمه میرزا حبیب اصفهانی، مکرر در کلکته و لاهو ر و تهران چاپ شده است . (منبع: از صباتانیما)
یوسف رحیم لو:
با آشکار شدن اینکه میرزا حبيب مترجم این کتاب بوده ، حقیقتاً یکی از چهره های ادبی نوین ایران کشف شده است . اگر روزی همۀ آثار خطی این ادیب پر ثمر چاپ و منتشر شود ، ارزش کار او در حفظ میراث زبان پارسی دانسته خواهد شد. نثر فارسی حاجی بابا، حاکی از این است که مترجم چیره دست آن مردی بوده آگاه از علوم زمان و زبان ادبی و بیان عوام، دانا بر احوال و کیفیات زندگی و اعتقادات طبقات وصنوف مختلف مردم میهن خود. میرزا حبیب با ترجمه خود در حقیقت فرهنگی بجا گذاشته است از واژه ها و اصطلاحات فراوان با ارائه چگونگی بکار بودن آنها برای بیان مقصود . با توجه به غنای لغوی وادبی آن، سر گذشت حاجی بابا را در ترجمه میرزا حبیب می توان یکی از بهترین کتب برای یادگیری فارسی خوب و روان و شیرین معرفی کرد. اگر برخی آثار نوشته را در نگاهداری کاخ زبان ملی دارای اثری توان دانست ، مسلماً ترجمه میرزا حبیب را نیز در این مقوله باید قرار داد" (منبع: پیشگغتار کتاب «سرگذشت حاجی بابای اصفهانی در ایران به امضمام فرهنگ لغات و اصطلاحات»)
(در دست تکمیل)